Gdy kojot stworzył świat, przyszedł czas na stworzenie człowieka. Zwołał więc wszystkie zwierzęta na wielką naradę. Usiadły w lesie na polanie. Przewodniczącym był lew i on odezwał się pierwszy. Chciał, żeby stworzyć człowieka z donośnym głosem, tak aby wszyscy się go bali. Po nim głos zabrał niedźwiedź, który uznał, że to śmieszne dawać człowiekowi głos lwa, przecież wystraszyłby nim wszystkie zwierzęta, na które będzie polował. Człowiek powinien być silny i poruszać się bezszelestnie. Wtedy przemówił jeleń. Zaproponował, aby człowiek miał wielkie rogi, tak by wyglądał jak władca całej Ziemi. Musi też mieć dobry wzrok i słuch. Kozioł nie rozumiał po co człowiekowi wielkie rogi, które łatwo mogą się zaplątać w krzakach. Rogi mają być twarde jak kamień i ochraniać głowę. Takimi rogami dobrze się też bodzie.

- Czy nie zapomnieliście czegoś? odezwała się sowa. - Nikt z was nie mówił

o skrzydłach. Jak on da sobie radę bez skrzydeł? Kret natomiast uważał, że skrzydła wcale nie są potrzebne człowiekowi, bo wtedy może uderzyć głową w niebo. Najlepiej jeśli zakopie się w chłodnej ziemi. Tam będzie szczęśliwy. I tak narada zakończyła się kłótnią a ta szybko przeszła w bójkę. Kojot odgryzł kretowi kawałek ogona. Sowa wydziobała kojotowi włosy na głowie. Bójka trwała, aż lew zaryczał i zarządził spokój. Wtedy każdy wziął bryłę gliny i zaczął lepić człowieka. A że pracę zaczęli późno, zastała ich noc i wszyscy usnęli. Nie spał tylko kojot. Całą noc lepił i nad ranem, gdy był gotowy, dał człowiekowi życie.

Przykład ten będzie miał formę eksperymentu, dlatego dzielimy uczniów na dwie grupy paralelne pod względem poziomu językowego.

1. Każdemu z uczniów grupy ,A" oddzielnie odtwarzamy nagranie odpowiedniego tekstu, np. legendę Indian Miwok z Ameryki Południowej, którą on natychmiast, możliwie najdokładniej, powtarza do magnetofonu. (Przy większej ilości uczniów, możliwe jest przeprowadzenie całego ćwiczenia w formie pisemnej).

Na marginesie warto dodać, iż kojot jest twórcą człowieka w większości legend Indian obu Ameryk. Lévi Strauss tłumaczy to faktem, że kojot, który nie jada roślin ani nie zabija zwierząt, jest uznany za pośrednika między niebem a Ziemią.

A teraz typowe powtórzenie tej legendy przez jednego z uczniów (fragment)

Kiedy kojot stworzył cały świat, zwierzęta i rośliny, oprócz człowieka, zebrał naradę na łące, żeby go stworzyć. No i ten przewodniczący, jak on się nazywał zapomniałem, no

i w każdym bądź razie przewodniczący z nich powiedział, bo miał przykład powiedzieć no pierwszy, bo był przewodniczącym, jaki człowiek ma być. No to powiedział, że on ma mieć mocny głos. Później powiedział niedźwiedź, że głos jest niepotrzebny, bo będzie straszył zwierzątka, na które będzie polował i powiedział, że ten, że ma być silny

i poruszać się bezszelestnie. Później powiedział jeleń, po co być silnym i bezszelestnym jak powinno się mieć duże rogi, żeby pokazać, że się jest panem i wielkim władcą.

A później koza powiedziała, że po co mieć takie wielkie rogi, żeby przede wszystkim zaplątać się w te krzaki, najlepiej to mieć proste rogi, którymi można boć ... itd.

Cala wypowiedź jest taką magmą słowną i zajmuje 75% jednej strony maszynopisu. Następują przypomnienia, powroty i powtórzenia. Ostatnie z czterech kolejnych powtórzeń (zob. przykład lekcji zamieszczonej w Ojczyźnie-Polszczyźnie, R. 92, Nr 3) kończy się jednym zdaniem: były jakieś zwierzęta i rośliny i jakiś ptak, co się nazywa osa czy nie wiem i tyle.

Nagrania grupy "A" stanowią: T1 + kontekst zewnętrzny.

2. W drugiej części eksperymentu każdemu z uczniów grupy ,,8", przed wysłuchaniem legendy, objaśniamy jej budowę strukturalną.

WPROWADZENIE DO LEGENDY:

Tytuł: Jak kojot stworzył człowieka?                        

Wystąpią: dziki pies - kojot i 6 zwierząt.                                  

Podział: trzyczęściowy:

- najpierw zwierzęta obradują jakie cechy powinien mieć człowiek (demokracja),

- następnie biją się (wojna),

- w końcu kojot sam lepi z gliny człowieka (samodzielne tworzenie).

W części 1. zwierzęta mówią po kolei, "według wzrostu", od największego

do najmniejszego: lew, niedźwiedź, jeleń, kozioł, sowa, kret. Każde z nich na początku nie zgadza się z tym, co powiedziało poprzednie a potem proponuje własne cechy, które powinien mieć człowiek.

Objaśnienia te można zilustrować schematem rysunkowym (trzecia grupa?) wraz

z wyrażeniem mnemotechnicznym: lew-nie-je-ko-so-k:

Ciekawe, że sama legenda poświęcona jest problemowi, JAKI ma być ten człowiek. Natomiast jest oczywiste, że będzie ulepiony z gliny? Można również postawić pytanie: Cechy jakich dwóch dowolnych zwierząt, powinien mieć (ma?) człowiek i dlaczego?

Odtworzenie legendy przez ucznia z grupy "B" (bez pomocy ilustracji).

Kiedy kojot stworzył już wszystkie zwierzęta na Ziemi, pozostał mu człowiek. Wtedy wszystkie zwierzęta zebrał na naradę, jak miał ten człowiek wyglądać. Lew powiedział, że ma być taki jak on potężny. Niedźwiedź... Jeleń powiedział, żeby miał rogi jak on,

a baran powiedział, że po co rogi, żeby się gdzieś w krzakach zaplątały? Rogi, żeby tylko chroniły głowę i powinny być twarde. Za to sowa powiedziała, jak ten człowiek poruszałby się bez skrzydeł. Bez skrzydeł to by nigdzie nie zaleciał. Kret za to powiedział, że po co mu skrzydła, jak może się zakopać w ziemi, to znaczy, zakopać się w ziemi. I tak się zaczęła bójka, bo nikt nie mógł się, znaczy, pogodzić i kojot urwał kretowi ogon. Sowa wydziobała włosy kojotowi i skończyła się bitka i mieli ulepić człowieka z gliny i zastała ich noc i wszyscy pozasypiali oprócz kojot, lepił, lepił całą noc, a nad ranem już miał, stworzył człowieka.

Tekst ten stanowi: Tl + kontekst wewnętrzny.

Ważne są tu relacje między większymi całościami, które zostały wyróżnione we wprowadzeniu do legendy.

3. Porównanie tekstów "A" i "B".

- Uczniom obu grup odtwarzamy (zapisujemy) typowy tekst z grupy "A" oraz typowy tekst z grupy "B". Żadna z grup nie wie, że tylko w drugim przypadku legendę poprzedzało wprowadzenie.

- Prosimy o wskazanie różnic i wyjaśnienie ich przyczyny.

- Zdradzamy wprowadzenie.

Na podstawie tego przykładu można przeprowadzić kilka ćwiczeń językowych. Mogą one dotyczyć zarówno budowy tekstów, jak stylistyki, różnic między mową a językiem pisanym czy wreszcie praktycznych wniosków, jak się uczyć? W tym przypadku jednak chodziło głównie o zwrócenie uwagi na kontekst makrostrukturalny.

PODSUMOWANIE

W czterech powyższych przykładach konsekwentnie zastosowana została zasada,

że punktem wyjścia w nauczaniu języka jest tekst, jaki uczeń może sam spontanicznie wyprodukować (stąd operacyjny charakter ćwiczeń). Tekst taki jest uzależniony od kontekstów zewnętrznych. Zakładając, że rozwój języka polega m.in. na zastąpieniu kontekstów zewnętrznych przez wewnątrztekstowe, w drugim etapie powtarzano ćwiczenie tak, aby nastąpiła pożądana zmiana kontekstów.

-------------------------------------------------------

Bibliografia

Wszystkie szwedzkie nazwiska pochodzą z książki:

l.O. Sandquist & U. Teleman (red.), Sprakutveckling under skoltid (Rozwój języka w okresie szkolnym), studentlitteratur Lund, 1980.

C. Lewi-Strauss, Antropologia strukturalna, PIW, 1970.

Książki poruszające tę problematykę ogólnie:

E. Hatch, Discourse and Language Education, cambridge U.P., 1992.

V. Kohonen and N.E. Enkvist, Text linguistics, cognitve learning and language teaching, Turku, 1978.

Ewentualnie, bardzo specjalistyczna acz doskonała:

EV. Padućeva, Wypowiedź i jej odniesienie do rzeczywistości, PWN, 1992.